450 jaar Synode van Emden

Informatie over de Synode van Emden in het Nederlands



In het jaar 2021 is het 450 jaren geleden dat in de Duitse stad Emden ongeveer dertig vertegenwoordigers van gemeenten van Nederlandse vluchtelingen en ‘ondergedoken’ gemeenten in Nederland voor een vergadering bij elkaar kwamen. Als ‘de Synode van Emden’ werd deze bijeenkomst onderdeel van de protestantse kerkgeschiedenis.  

De synode vond van 4 t/m 13 oktober 1571 plaats in het voormalige arsenaal van de stad Emden (gebouwd 1569/70 en tijdens WO II vernield). Voor de synode werden gemeenten uit het voormalige gebied van ‘de Nederlanden’ uitgenodigd, dat voor grote delen onder de repressie van de Spaanse overheersing moest lijden. Doel van de bijeenkomst was de versterking van het kerkelijke netwerk en het uitwerken van een gemeenschappelijke kerkorde voor de in verschillende gezagsstructuren liggende gemeenten.  

Het uiteindelijke synodedocument was een driedelige orde; ondertekend door 24 dominees en 5 ouderlingen. In de tekst worden vraagstukken aangesproken die ook nog in het heden uiterst actueel zijn in kerk, staat en maatschappij.  

De besluiten van de synode van Emden vormden niet alleen de structuur van de ‘kerken der reformatie’ in Nederland maar tevens de kerkordes buiten Nederland. Een voorbeeld hiervoor is de regio Neder-Rijn, waar met nauwe contacten tussen vluchtelingen-gemeenten en de plaatselijke gemeenten ontstonden. Later werden ook enkele basisgedachten van de orde overgenomen in de constitutie van de huidige ‘Evangelisch-reformierte Kirche’ in Duitsland. De betekenis van de synode van Emden verkreeg ook invloed op niet-kerkelijke gebieden. Zo kwam het ‘subsidiariteitsbeginsel’ in de tekst van de orde geïntroduceerd – een algemeen, in de westerse democratieën aanvaard (politiek) beginsel.

Volgens het ‘subsidiariteitsbeginsel’ behoort de (kerkelijke) overheid slechts initiatieven te nemen waar individuen en private organisaties niet in staat blijken de problemen zelfstandig op te lossen. Het beginsel is gebaseerd op de autonomie en waardigheid van het menselijk individu en stelt dat alle maatschappelijke instellingen, van het familieverband tot de staat en de internationale orde zich ten dienste van de mens dienen te stellen. Subsidiariteit gaat ervan uit dat mensen van nature sociale wezens zijn en benadrukt het belang van kleine en middelgrote maatschappelijke verbanden zoals het gezin, de kerk en vrijwilligersorganisaties als structuren die het individu in staat stellen de maatschappij te dienen en die het individu en de maatschappij als geheel met elkaar verbinden. 

Het beginsel is verwant aan de gereformeerde doctrine van soevereiniteit in eigen kring, voornamelijk geformuleerd door de theoloog-politicus-journalist Abraham Kuyper (1837-1920), maar reeds teruggaand op de filosofie van de Duitse calvinist Johannes Althusius (1557-1638).

De voorgeschiedenis van de synode en de omstandigheden waarin deze plaatvond
De Synode van Emden had een bewogen voorgeschiedenis. Zij vond van 4 t/m 13 oktober 1571 plaats en was feitelijk een vergadering  van Nederlandse dominees en ouderlingen. Het feit dat een  plaats buiten Nederland voor de synode werd gekozen lag aan de toenmalig heersende politieke en kerkelijke verhoudingen. De ‘zeventien provinciën’ hoe het gebied van het huidige Nederland, België en het noorden van Frankrijk tot de 16e eeuw werd genoemd was onderdeel van het Habsburgse Rijk. De bevolking in het zuiden was Franstalig, in het noorden Nederlandstalig. Sedert 1555 werden de Nederlanden geregeerd door de streng katholieke Spaanse koning Phillips II. – Sinds het eerste gedeelte van de 16e eeuw verkregen de reformatorische geschriften en gedachten steeds meer invloed. Boekverbrandingen, executies op de brandstapel en ander geweld dwongen het protestantisme in de Nederlanden ertoe om hun structuren overwegend ondergronds op te bouwen. In de Duitse staten en staatjes werd het protestantisme veelal met behulp van de vorsten georganiseerd of in ieder geval gedoogd. Helaas golden de besluiten van de Rijksdag van Augsburg en de er overeengekomen geloofsvrede niet in de Nederlanden. – Willem van Nassau-Dillenburg werd door erfopvolging Prins van Oranje en tevens stadhouder van de provincies Holland, Zeeland en Utrecht. Hij werd aanvoerder van een verzetsbeweging tegen de Spaanse overheersing. De strijd richtte zich vooral tegen de Spaanse stadhouder, de hertog van Alba. Deze richtte o.m. een speciale rechtbank op die vanwege de grote hoeveelheid van veroordelingen tot de dood de ‘bloedraad’ werd genoemd. – Door de Spaanse onderdrukking kwamen diverse vluchtelingenstromen naar Engeland en Duitsland op gang. Vluchtelingenkolonies ontstonden b.v. in London, Aken, Wesel en Emden. Enige tijd werd de helft van de inwoners van Emden gevormd door vluchtelingen uit de Nederlanden. In 1581 ontstond de van Spanje onafhankelijke ‘Republiek der Zeven Verenigde Provinciën’ in der noorden der Nederlanden. Hierdoor verlieten m.n. vluchtelingen uit het noorden de kolonies in het buitenland. Echter de voortdurende oorlog tegen de Spanjaarden creëerde voor de ‘Nederlandse gemeenten onder het kruis’ onzekere en gevaarlijke situaties. De protestanten uit het onder Spanje verblijvende zuiden der Nederlanden vormden in o.m. Emden een Franstalige Nederlandse gemeente (1554). In deze situatie van ‘verstrooiing’ van de Nederlandse gemeenten werd de wens van verbinding, uitwisseling en samenhang onder de onder uiterst verschillende omstandigheden bestaande reformatorische gemeenten steeds sterker. – Belangrijke stappen op de weg om “alle gemeenten der Nederlanden tot één lichaam te verenigen” waren een brief (1570) van de voorganger van de Nederlandse gemeente in Frankenthal met het voorstel van een samenkomst in Frankfurt a. M. en een uitnodiging van 30 juni 1571 voor een vergadering in Keulen. Vergaderplaats voor een ‘generale’ of ‘provinciale’ synode werd na een aantal beraadslagingen en briefwisselingen tussen gemeenten uiteindelijk de stad Emden. Niet alle vertegenwoordigers van de gemeente, m.n. degenen uit Engeland, konden Emden bereiken. De vergaderzaal van de synode bevond zich in het arsenaal of pakhuis. De begane grond diende de Franstalige Nederlandse gemeente voor het houden van hun erediensten.

Het inhoudelijke werk 
Emden als vergaderstad van de synode was niet zomaar gekozen. Deze Oost-Friese  handelsstad maakte tijdens de 16e eeuw een enorme bloeiperiod e door. Het inwonertal steeg in korte tijd van ongeveer 3.000 naar 15.000 inwoners. Door haar ligging was de stad meer gericht op Nederland dan op haar achterland. Omdat de adellijke Oost-Friese hoofdmannen en -vrouwen geen keuze wensten te maken tussen heerste in de stad de godsdienstvrijheid voor niet alleen lutheranen en gereformeerden, maar ook voor Zwinglianen, doopsgezinden en Israëlieten. De uit Polen gevluchte en in Emden als ‘superintendent’ (vergelijkbaar met de huidige regiopredikanten in de PKN) aangestelde Johannes a Lasco organiseerde vanuit Emden de gereformeerde kerken. In het midden van de 16e eeuw raakten de Nederlandse gereformeerden in de verdrukking, waardoor Emden een gastvrij toevluchtsoord werd. Vanuit de stad werden in de Nederlanden ‘de kerken onder het kruis’ georganiseerd en voorzien van in Emden opgeleide en geëxamineerde predikanten.  

Over de afloop van de 10 dagen durende synode (van 4 t/m 3 oktober 1571) zelf is nauwelijks iets bekend. De gedelegeerden waren afkomstig van Nederlandse vluchtelingen-gemeenten (zowel Nederlands- als Franstalig) uit Wezel, Aken, Keulen, Emmerik, Emden, Frankenthal, Gent, Antwerpen, het Westerkwartier (de meest westelijke Nederlanden) en uit een aantal in de Nederlanden nog bestaande ‘gemeenten onder het kruis’. De gedelegeerden uit Engeland konden niet aanwezig zijn, waarschijnlijk ontvingen zij geen permissie van de Engelse kroon om naar Emden af te reizen. – Het resultaat van de beraadslagingen werd samengevat in een op 12 en 13 oktober gedateerd driedelig document (‘Acta’) in het Latijn. Het eerste gedeelte, de ‘Generalia’, bevat de meest belangrijke besluiten. Het tweede gedeelte, de ‘Particularia’ zijn de antwoorden op de vragen die de gemeenten aan de synode stelde en bijzondere verzoeken opgenomen. Het derde gedeelte bevat de orde van de synode en de handtekeningen van de deelnemers: 24 dominees en 5 oudsten. Van de synodebesluiten werd ook een Nederlandse vertaling gemaakt. Later ontstonden ook vertalingen in het Frans en Duits. De Latijnse titel luidt voluit ‘Acta synodi orientalem ecclesiarum Belgicarum, qua sub cruce sunt et per Germaniam et Phrisiam orientalem dispersae, habitae Embdae 4. die Octobris 1571.’ 

Gunter Brandorff

(Vervolg volgt)

Onderdeel van een serie artikelen in de gemeentekrant "De Samenspraak" van de kerkgemeente Dedemsvaart.

Teil einer Artikelserie im Gemeindeblatt "De Samenspraak" der Kirchengemeinde Dedemsvaart (NL).